Υπάρχουν εποχές που δεν απειλούνται μόνο από τη φτώχεια ή την κρίση, αλλά από κάτι βαθύτερο: την απώλεια προσανατολισμού. Ο άνθρωπος γνωρίζει περισσότερα, διαθέτει περισσότερα μέσα και έχει περισσότερες επιλογές από ποτέ· κι όμως συχνά δυσκολεύεται να απαντήσει στο απλούστερο ερώτημα: Γιατί ζει;
Σε μια τέτοια εποχή, ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός παραμένει επίκαιρος. Δεν υπήρξε μόνο κήρυκας της πίστης και δάσκαλος των γραμμάτων. Υπήρξε παιδαγωγός της συνείδησης. Κατάλαβε πως ένας λαός δεν ελευθερώνεται μόνο όταν αλλάζουν οι εξωτερικές συνθήκες· ελευθερώνεται όταν μορφώνεται ο άνθρωπος. Γι’ αυτό αγωνίστηκε για την παιδεία.
Για τον Κοσμά, τα γράμματα δεν ήταν προνόμιο. Ήταν δρόμος προς την ελευθερία. Η άγνοια αφήνει τον άνθρωπο ευάλωτο στη χειραγώγηση· η γνώση, χωρίς ήθος, μπορεί να γίνει δύναμη χωρίς μέτρο. Εδώ βρίσκεται η ουσία της παιδαγωγίας του: δεν αρκεί να μορφώσουμε έναν ικανό άνθρωπο· πρέπει να καλλιεργήσουμε έναν υπεύθυνο άνθρωπο.
Σήμερα το αίτημα γίνεται ακόμη πιο επιτακτικό. Ζούμε στην εποχή της πληροφορίας, όχι πάντοτε της σοφίας. Επικοινωνούμε με όλους και συχνά δυσκολευόμαστε να συναντήσουμε τον άλλον. Έχουμε περισσότερες δυνατότητες, αλλά όχι πάντα καλύτερο κριτήριο. Γι’ αυτό η παιδεία χρειάζεται γνώση με ήθος, ελευθερία με ευθύνη, πίστη με αγάπη. Η εκπαίδευση δίνει δεξιότητες. Η παιδεία δίνει κριτήριο.
Μαθαίνει τον νέο όχι μόνο πώς να πετύχει, αλλά τι αξίζει να επιδιώξει· όχι μόνο πώς να διεκδικεί τα δικαιώματά του, αλλά και πώς να αναλαμβάνει τις ευθύνες του· όχι μόνο πώς να μιλά, αλλά και πώς να ακούει. Και σε έναν κόσμο της οθόνης, τον μαθαίνει να χρησιμοποιεί την τεχνολογία χωρίς να γίνεται εξάρτημά της.
Χρειαζόμαστε ανθρώπους με κριτική σκέψη και ενσυναίσθηση· ανθρώπους που μπορούν να διαφωνούν χωρίς να μισούν, να υπερασπίζονται την αλήθεια χωρίς να ταπεινώνουν τον άλλον. Η θεολογία του προσθέτει κάτι βαθύτερο: ο άνθρωπος δεν είναι μόνο άτομο· είναι πρόσωπο. Δεν ολοκληρώνεται κλεισμένος στον εαυτό του. Ζει μέσα στη σχέση, στην αγάπη και στην προσφορά. Γι’ αυτό η αληθινή ελευθερία δεν είναι απλώς «κάνω ό,τι θέλω». Είναι να μην είμαι δούλος όσων θέλω.
Ελεύθερος είναι εκείνος που μπορεί να κυβερνά τον εαυτό του, να σέβεται τον άλλον, να αντιστέκεται στην αδικία και να χρησιμοποιεί τη δύναμή του για το κοινό καλό. Ο Κοσμάς μάς θυμίζει ότι καμία κοινωνία δεν αλλάζει πραγματικά, αν δεν αλλάζει ο άνθρωπος που τη συγκροτεί. Γι’ αυτό η παιδεία δεν είναι μόνο υπόθεση του σχολείου. Είναι ευθύνη της οικογένειας, της Εκκλησίας, της πολιτείας και κάθε κοινότητας που διαμορφώνει συνειδήσεις.
Η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι να δημιουργήσουμε μόνο επιτυχημένους ανθρώπους, αλλά δίκαιους, χρήσιμους και ελεύθερους ανθρώπους. Ο Κοσμάς αγαπούσε το Γένος του. Η αγάπη αυτή όμως δεν ήταν απόρριψη του άλλου. Η πατρίδα, για να έχει ηθικό περιεχόμενο, πρέπει να γίνεται ευθύνη: να παραδίδεις τον τόπο σου καλύτερο απ’ ό,τι τον παρέλαβες. Και η παράδοση δεν είναι αλυσίδα που μας δένει στο χθες. Είναι ρίζα που μας επιτρέπει να προχωρούμε χωρίς να ξεριζωνόμαστε.
Να γνωρίζουμε από πού ερχόμαστε χωρίς να φοβόμαστε τον κόσμο. Να αγαπούμε την ταυτότητά μας χωρίς να αρνούμαστε την αξία του άλλου. Να προχωρούμε μπροστά χωρίς να χάνουμε τον εσωτερικό μας προσανατολισμό. Ο Άγιος Κοσμάς δεν μας ζητά να αντιγράψουμε την εποχή του. Μας καλεί να μεταφέρουμε το πνεύμα του στη δική μας εποχή.
Μάθε, για να είσαι ελεύθερος. Σκέψου, για να μην χειραγωγείσαι. Πίστεψε, για να μη χάσεις το νόημα. Αγάπησε, για να μη φυλακιστείς στον εαυτό σου. Υπηρέτησε, για να αποκτήσει η ελευθερία σου αξία.
Αυτό είναι το βαθύτερο έργο του παιδαγωγού: να μη γεμίσει μόνο τον νου, αλλά να ξυπνήσει τη συνείδηση. Η μεγαλύτερη τιμή προς τον Άγιο Κοσμά είναι να κάνουμε τη γνώση ήθος, την ελευθερία ευθύνη, την πίστη αγάπη και την παιδεία υπηρεσία του ανθρώπου.
Γιατί τελικά η αληθινή παιδεία δεν φαίνεται από όσα ξέρουμε. Φαίνεται από αυτό που γινόμαστε.
Άνθιμος Στάμου